Circuit Monseuse: de val van een schurk, de geboorte van een legende - Quévy

Historisch in Quévy

4.7 km
Te voet
1h
Middelen
4.7 km
Per fiets
30min
Middelen
  • Met dit traject treedt u in de sporen van Antoine-Joseph Moneuse, de beruchte schurk en kapitein van de “Chauffeurs du Nord” (verwarmers van het noorden).

    Hier staan we stil bij de val van het personage, ingezet door zijn arrestatie in Quévy-le-Petit, gevolgd door zijn vonnissen in Mons en Douai en beëindigd met zijn executie op 18 juni 1798.

    Echter betekent de dood van Moneuse niet het einde van zijn geschiedenis. Zijn dood vormt slechts het begin van zijn volkslegende. We staan stil bij het feest in Beria, een lokale folklore die grotendeels op Moneuse geïnspireerd is en elk jaar in Quévy-le-Petit plaatsvindt.

    Geniet van uw wandeling en let goed op.. De bandieten liggen op de loer.

    Het traject gaat over in het circuit Beria, aangelegd door de vzw Petit Kévy met de steun van het Parc Naturel des Hauts-Pays. Ter plaatse zijn er afbakeningen en informatieve borden.

    Dit traject werd uitgestippeld door het Parc Naturel des Hauts-Pays

    Illustraties Claude Renard.
  • Hoogteverschil
    38.22 m
  • Documentatie
    Met GPX / KML-bestanden kunt u de route van uw wandeling naar uw GPS exporteren (of ander navigatieprogramma)
Bezienswaardigheid
1 De achtergrond
De feiten spelen zich af tijdens een bewogen periode. De grenzen verschuiven in functie van de overwinningen en nederlagen van de Franse en Oostenrijkse troepen. Na de Franse Revolutie (1789) komt België in handen van Oostenrijk (1793) om nadien opnieuw bij Frankrijk te worden ingelijfd (1794). Een periode met grote hongersnood. Het volk moppert en er geschiedt amper gerecht.

Tegen deze achtergrond zien dievenbendes het levenslicht in de regio. Een van de meest beruchte bendes zijn de Chauffeurs du Nord (de verwarmers van het noorden). Het verhaal gaat dat ze de voeten van hun slachtoffers in brand staken om zo te ontlokken waar ze hun schatten verborgen hielden. Volgens de legende leidde een zekere Antoine-Joseph Moneuse deze bende.
2 Joseph-Antoine Moneuse
Maar wie is Antoine-Joseph Moneuse nu eigenlijk echt ? Hij wordt in 1768 geboren in Marly als molenaarszoon en groeit op in Saint-Vaast. In januari 1794 strijkt hij neer in deze streek waar hij graan- en veehandelaar wordt. Het gaat hem voor de wind en hij deinst er niet voor terug om jaloezie op te wekken bij de mensen die hier in miserabele omstandigheden leven.

Hij zou ook een notoir rokkenjager geweest zijn, een speelvogel en een flapuit. Vast staat alleszins dat zijn figuur veel nieuwsgierigheid opwekt. Nieuwsgierigheid die snel omslaat in achterdochtigheid naarmate meer en meer schurkenstreken gebeuren. De schrik bij de bevolking zorgt ervoor dat de wilde verhalen als een lopend vuur de ronde doen. Wie weet is Moneuse wel de beruchte schurk “Mendeck”? Wie weet is hij wel de leider van de Chauffeurs du Nord?

Sinds zijn aankomst in 1794 circuleert zijn naam systematisch bij criminele feiten in de regio, alhoewel er geen enkel concreet bewijs wordt geleverd. Enkele van de meest opvallende zaken zijn de overval op de handelaar Léon Lagroux tussen Audregnies en Élouges, de slachtpartij van la Houlette in Roisin (waarvoor hij niet schuldig werd bevonden), de plundering van de Ferme Populaire in Wasmes of ook nog de overval op de ontvanger van Belle-Vue in Dour of de overval op de Molen van Rombies,...
3 Aanklacht
Van justitie is er weinig sprake meer. Uit onmacht om de misdaden in de streek onder bedwang te houden, kiest men ervoor om de geruchten te volgen. Reeds in 1795 doet rechter Harmegnies er alles aan om Moneuse aan te klagen voor de slachtpartij van la Houlette in Roisin. Tevergeefs. Bij gebrek aan bewijs en door een gebrekkig onderzoek, moest hij erkennen dat Moneuse niet schuldig kon worden bevonden.

Sindsdien staan er twee arrestatiebevelen op het hoofd van Moneuse. In februari 1797 ten slotte brengt een mysterieuze anonieme tip de politie op het goede spoor. Volgens sommigen was de tip afkomstig van Madeleine Colin, de weduwe van Guillaume Gérin, broer van Nicolas en Félix Gérin. Beide broers zouden handlangers zijn geweest van Moneuse. Madeleine Colin kon het niet verkroppen dat Moneuse een relatie had met haar dochter. De tip luidde als volgt:

“Schurken hielden zich In de gemeente Quévy-le-Petit verborgen. Sinds lange tijd werd de streek geteisterd door deze schurken, die ondanks het werk en de talrijke onvruchtbare patrouilles van officieren, onderofficieren en gendarmes in de verschillende gemeentes van het kanton, nooit gevat konden worden.”
4 De oorsprong van het feest van Beria
In de nabijgelegen binnenplaats vindt elke eerste maandag van september een vreugdevuur plaats tijdens het traditionele “fête à Béria”. Lees zeker eens het informatiebord.

Ook Alain Michel van de vzw “Petit Kévy” neemt sinds 16 jaar actief deel aan dit evenement. Hij heeft trouwens het traject van deze wandeling uitgestippeld.

In een audioboodschap kunt u hem horen vertellen over de oorsprong van het feest en van de legende. U zult merken dat Moneuse niet ver weg is.
5 De hulptroepen zijn in aantocht
Rechter Carbonaro brengt hoogstpersoonlijk een bezoek aan de kazerne van de Marechaussée van Mons. Onmiddellijk vertrekt een afdeling van de politie onder leiding van luitenant Martin richting Quévy-le-Petit.

Doel: Moneuse en zijn eventuele kompanen opsporen en vatten. Falen is geen optie. Ter plaatse ondervragen ze verschillende personen zonder de naam van Moneuse te vernoemen, die op die manier misschien verwittigd zou kunnen worden. Op basis van de verzamelde info denken ze te weten dat hun doelwit zich in de bistro van Joseph Allard bevindt.
6 De arrestatie
Op 11 februari 1797 geraken luitenant Martin en zijn manschappen in de buurt van bistro Allard. Ze omcirkelen de plek zodat ze om iedereen die er komt en gaat in de gaten kunnen houden. Enkele uren later krijgen ze opdracht om het gebouw binnen te vallen.

De voordeur gaat open en luitenant Martin stapt als eerste binnen. Het is wel degelijk Moneuse die aan een tafel zit en aan het kaarten is met zijn luitenant Nicolas-Joseph de Ciply, Alexandre Buisseret uit Frameries en Allard, de eigenaar van de bar. Tot grote verrassing van de gendarmes verzetten Moneuse en zijn kompanen zich niet tegen hun aanhouding. Ze wisten dat deze dag zou komen. Wie weet hoopten ze er zelfs op...
7 Het lied van Beria
Net zoals elke folklore beschikt ook Beria over een eigen lied. Via de audioboodschap kunt u Alain Michel uitleg horen geven over het lied van Beria, dat u nadien te horen krijgt.
8 Andere aanhoudingen
Moneuse, Nicolas-Joseph Gérin, Alexandre Buisseret en Allard worden in de gevangenis van Aquillies geplaatst. Al snel volgen twee aanhoudingen. Félix Gérin, broer van Nicolas, en François Ciriez, beiden verdacht van medeplichtigheid, vervoegen de rest achter de tralies.

De dag na de aanhouding wordt Moneuse ondervraagd door vrederechter Carbonaro. Moneuse ontkent alles. Hierop laat de rechter de arrestanten overplaatsen naar de gevangenis van Mons om het onderzoek te laten starten.
9 Het volk haalt opgelucht adem
Het nieuws over de aanhouding van Moneuse verspreidt zich als een lopend vuur in de streek en wordt met grote opluchting onthaald. Eerder naïef gaat de bevolking ervan uit dat dit het einde betekent van de onveiligheid, de honger en de ellende. In maart 1797 klaart de hemel op.
10 De fakkeltocht
Naast het informatiebord dat de fakkeltocht beschrijft, kunt u ook een aantal foto's bekijken van dit magische moment van het feest van Beria. Tijdens dit feest verplaatst het volk zich met een fakkel in de hand naar een vuurstapel.
11 Het onderzoek
Het onderzoek nam bijna een jaar in beslag. Carbonaro beveelt tot huiszoekingen. Deze leveren echter niets op. Daarop doet hij een beroep op al de vrederechters uit omliggende gebieden om hem informatie te verschaffen. Echter met beperkt resultaat. Het onderzoek slabakt.

Vijf maanden later laat Mr. Perlau, de voorzitter van de onderzoeksjury, Moneuse eindelijk dagvaarden. Deze heeft nog steeds geen advocaat kunnen spreken. Moneuse ontkent opnieuw en vraagt om een getuige te laten horen: Caroline Dubuisson, slachtoffer van de overval op de Ferme Populaire van Wasmes door een dievenbende op 3 december 1795.

Dit getuigenverhoor zou nooit plaatsvinden. Erger nog, de zaak Populaire zou verwijderd worden uit de aanklachten. Met welke reden? Uiteindelijk worden de verdachten bij geen enkele getuige geconfronteerd maar pas bij de openbare aanklacht.

De aanklacht bestaat uit 19 delen. Het gaat om misdaden met kleine diefstallen en vier grotere zaken waaronder een overval op de ontvanger van Belle-Vue in Dour.
12 Een cruciale keuze
Nu de aanklacht is opgesteld, kan het gerecht zijn werk doen. De beschuldigden krijgen de keuze om berecht te worden voor de strafrechter van Jemappes of van Douai. Voor Moneuse staat de keuze vast. Hij moet en zal de streek van Mons verlaten, met haar specifieke sfeer en de haat die hij er vanwege de rechters ervaart. De vier mannen kiezen dus logischerwijs voor Douai.

Tegen elke verwachtingen in verandert Allard echter van gedachte. Hij kiest ervoor om in Mons te blijven. Daarop besluit rechter Perlau om de beschuldigden een lot te laten trekken en de keuze hiervan te laten afhangen. Het is Allard die het haalt. In Moneuses hoofd staat Jemappes gelijk aan een vervroegde terdoodveroordeling.
13 Het proces van Mons
Het proces tegen Moneuse en zijn kompanen gaat dus van start in Mons. Het volk is van heinde en verre komen opdagen om de beruchte schurk te aanschouwen. Het marktplein van Mons ziet zwart van een op wraak beluste menigte.

De getuigen brengen niet veel informatie bij. Ze twijfelen en herkennen Moneuse niet formeel. Hierop neemt de rechtbank een zorgwekkende beslissing. Het beslist om de verklaring voor te lezen van Auguste Clicq, een knecht die aanwezig was bij de overval op notaris Lehon in Pommeroeul. Echter blijkt Clicq overleden te zijn, waardoor zijn verklaring geen enkele wettelijke waarde meer heeft.

Enkele dagen later wordt het vonnis uitgesproken. Ciriez en Allard worden vrijgesproken. Moneuse vermoedt een complot. Het was tenslotte Allard die beslist had over de plek van berechting. Zou dit zijn beloning zijn?

Buisseret wordt veroordeeld tot 14 jaar gevangenisstraf, Félix Gérin krijgt 6 jaar. Moneuse en Nicolas Gérin worden ter dood veroordeeld.

De grote verschillen qua straffen (van vrijspraak tot terdoodveroordeling) is verbazingwekkend voor mannen die zogezegd deel uitmaken van eenzelfde bende. Uiteindelijk werd hun geen enkele moord ten laste gelegd. Met de uitspraak wil het gerecht vooral een voorbeeld stellen. Buiten applaudisseert de menigte.
14 Het vonnis van Beria
Net zoals Moneuse wordt ook Beria elk jaar opnieuw tijdens het feest veroordeeld. Alain Michel legt u in de audioboodschap uit wat men hem tijdens dit ritueel verwijt.
15 Cassatie
Als ultieme redmiddel stapt Moneuse naar cassatie. Hij probeert zich te beroepen op de verklaring van de overleden Clicq. Het verzoek wordt opgestuurd naar Parijs nadat het is opgesteld. Nu is het kwestie van wachten en hopen. Twee maanden later wordt de uitspraak verbroken. Moneuse kan uiteindelijk in Douai berecht worden, zoals hij wilde.

Op 8 februari 1798 worden de vier mannen overgeplaatst. Tijdens het transport verdwijnen Félix Gérin en Buisseret op een mysterieuze manier. Moneuse en Nicolas Gérin moeten alleen voor het gerecht verschijnen.
16 Moneuse nodigt zichzelf uit voor het feest van Beria
Tijdens het feest van Beria gebeurt het soms dat Moneuse in de vorm van een personage tot leven wordt gewekt. In de audioboodschap vertelt Alain Michel over een episode van de editie van 2007. Deze vond hier plaats, in het kasteel van de Petit Cambrai. Er is ook een informatief bord dat u meer vertelt over deze plek.
17 Het proces van Douai
Vier maanden na hun vertrek uit Mons begint het proces van Douai, na een inderhaast opgesteld onderzoek. Tal van getuigen (meestal à décharge) worden opzijgeschoven. Bij gebrek aan getuigen vragen de twee beschuldigden de opschorting van de zitting. De rechtbank slaat hun verzoek af.

Moneuse en Gérin leggen zich snel bij de feiten neer. Ze herbeleven het proces van Mons.

En het behoeft dan ook weinig verwondering dat Moneuse en Gérin bij het verdict op 8 juni 1798 een tweede keer ter dood worden veroordeeld.
18 Opnieuw in cassatie
Het verdict is gevallen. Een wanhopige Moneuse waagt zijn kans nog een allerlaatste keer. Hij gaat opnieuw in beroep en baseert zich daarbij op de willekeurige vervanging van een jurylid, op de leeftijd van een rechter en vooral op de onmogelijkheid om getuigen à décharge te laten getuigen.

Ook al beseft Moneuse dat het slechts om een waterkansje gaat.
19 De hakbijl
Tien dagen na zijn veroordeling worden Moneuse en Gérin op 18 juni 1798 's ochtends naar het schavot geleid. Tien dagen is uiterst kort gezien het cassatieberoep. Voor het gerecht moet het afgelopen zijn met het circus.

Het volk is massaal toegestroomd op het marktplein van Douai om de laatste ogenblikken mee te maken van de persoon die zoveel emoties losmaakte. De twee mannen moeten plaatsnemen onder de guillotine en dragen daarbij een rood hemd dat normaal voorbehouden is voor moordenaars en personen die iemand vergiftigen. Naar verluid bleven ze volledig stil.

Om dertien over vier viel het mes.
20 Ironie
Op 16 augustus 1798 spreekt het Parijse justitiepaleis zich uit over het cassatieberoep van Moneuse. Een uitspraak waar het gerecht niet op heeft gewacht. Misschien ziet Moneuse vanuit zijn graf de ironie in van de situatie.

Hier de tekst van de verwerping van de cassatie:

“Op de zitting van de afdeling strafrecht van cassatie, gehouden in het Parijse Justitiepaleis op 29 Thermidor van het jaar VI van de Franse Republiek, één en ondeelbaar.” Naar aanleiding van de cassatievraag ingediend door Nicolas Gérin en Antoine-Joseph Moneuse via de afdeling strafrecht van het Noordelijke departement op 20 Prairial van het jaar VI” Wordt gehoord het rapport van burger Chupiet, opgeroepen op 25 Messidor, alsook Halvin, substituut van de commissaris van de uitvoerende macht voor haar aanklacht; “Gezien, vanuit de methodes die door voornoemden Moneuse en Gérin worden aangeklaagd; “ 1°Het jurylid die het afwezige lid verving op de dag van de zitting van de debatten, in overeenstemming met de wet werd uitgekozen en de beschuldigden zich op geen enkele manier tegen deze vervanging verzetten; “ 2° De rechters geen enkele inbreuk hebben gepleegd op artikel 357 van het strafwetboek aangezien de beschuldigden alle tijd hebben gekregen en niet verhinderd werden om getuigen à décharge te laten horen die ze wilden laten horen; “ 3° De militairen zich enkel kunnen laten berechten door militaire raadgevingen of commissies voor militaire straffeiten en die daarnaast gepleegd zijn in het kader van hun militaire dienst; “ 4° Niets erop wijst dat een van de rechters niet de minimale wettelijke leeftijd had; “5° De genaamde Applaincourt, schoonbroer van Moneuse, een van de beschuldigden, niet werkelijk als getuige gehoord werd tijdens de debatten zoals ook blijkt uit het proces-verbaal van de zittingen en dat artikel 358 niet verbiedt om de oom van een verdachte te horen, zodat er geen enkele sprake is van een inbreuk van artikel 358; “ 6° Ten slotte, rekening houdend dat de andere methodes enkel op de grond van de procedure betrekking hebben en niet op de vorm en regels en dat anderzijds de beschuldigingsakte werd opgemaakt volgens de geest van de wet, dat de procedure rechtmatig is en dat de straf correct werd uitgevoerd; “ het Hof verwerpt het beroep van voornoemden Moneuse en Gérin.”
21 De vogelverschrikkers
Zoals u kunt lezen op het informatiebord in de buurt, duikt er vanaf 15 augustus overal in Quévy-le-Petit een vreemd type vogelverschrikkers op. In de audioboodschap verklapt Alain Michel je de oorzaak.
22 Moneuse is niet gestorven
Zoals ook blijkt uit het feest van Beria, blijft Moneuse een grote rol spelen in de volkscultuur. Verschillende boeken zijn aan hem gewijd (waaronder “Antoine-Joseph Moneuse. Aventures de paille et d'ortie” van Yves Vasseur en Claude Renard, dat als leidraad heeft gediend voor deze wandelingen), er werd een theaterstuk gemaakt (geschreven door Roland Thibeau van de Roulotte Théâtrale), er werden tentoonstellingen en andere opvoeringen georganiseerd (le Grand Ouest Mons 2015 van de gemeentes Quiévrain en Honnelies werd aan hem gewijd). Vandaag gebruikt men trouwens nog steeds de uitdrukking “franc comme Moneuse” wanneer men het over een onstuimig kind heeft.

Alhoewel het figuur van Moneuse voor veel fascinatie zorgt, is er, los van de juridische feiten, eigenlijk weinig over hem geweten. Als we echter naar het gebrekkige proces kijken, kunnen we ons de vraag stellen of hij effectief wel zo'n schurk was en de leider was van de Chauffeurs du Nord. Helemaal onschuldig zal hij wel niet geweest zijn. Maar is hij daarom over de hele lijn verantwoordelijk voor alle beschuldigingen? Het mysterie blijft en het lijkt ons aangewezen geen definitief oordeel te vellen.
38 meters hoogteverschil
  • Starthoogte : 104 m
  • Aankomsthoogte : 104 m
  • Maximale hoogte : 109 m
  • Minimale hoogte : 90 m
  • Totaal positief hoogteverschil : 38 m
  • Totaal negatief hoogteverschil : -38 m
  • Maximaal positief hoogteverschil : 13 m
  • Maximaal negatief hoogteverschil : -9 m
Beoordeling toevoegen
Schrijf uw beoordeling over Circuit Monseuse: De Val Van Een Schurk, De Geboorte Van Een Legende - Quévy :
  • Verschrikkelijk
  • Slecht
  • Gemiddelde
  • Goed
  • Uitstekend
Er zijn nog geen reacties op Circuit Monseuse: De Val Van Een Schurk, De Geboorte Van Een Legende - Quévy, schrijf als eerste een verlaten !